Het glazen labyrint

Vrouwen en mannen groeien op met verschillende verhalen over wie we zijn. Die verhalen, doordrongen van genderstereotypen, hebben een grote invloed op al onze keuzes. En daarmee dus ook op ons loopbaanverhaal.

Biologen, evolutiepsychologen en (sommige) neurowetenschappers beweren dat de hersenen van vrouwen en mannen wezenlijk verschillen. Zij zeggen dat onze wijze van overleven in de oertijd heeft bepaald dat mannen natuurlijke leiders zijn, terwijl vrouwen excelleren in het zorgen voor anderen. Deze overtuiging, dat genderrollen biologisch zijn bepaald, krijgen we met de paplepel ingegoten en keer op keer bevestigd door het onderwijssysteem en de media.

In werkelijkheid hebben sinds begin deze eeuw talloze onderzoeken[1] aangetoond dat de verschillen tussen het vrouwen- en mannenbrein verwaarloosbaar zijn. Ook laten deze onderzoeken zien dat hormonen eerder het resultaat zijn van ons gedrag dan dat ze ons gedrag bepalen[2].

Generatie op generatie

Helaas heeft de overtuiging dat verschillen tussen mannen en vrouwen biologisch bepaald zijn zich vastgezet in onze hersenen. Deze overtuiging wordt van generatie op generatie overgedragen, in de vorm van stereotiep denken, en bepaalt zo de rollen die vrouwen en mannen spelen. En als een bepaalde denkwijze vastgeroest is in ons brein dan kunnen we daar niets meer aan doen. Toch?

Gelukkig wel. Onderzoeken naar de plasticiteit[3] van onze hersenen hebben aangetoond dat we in staat zijn tot onze dood te leren en onze denkwijze te veranderen, inclusief het stereotiepe denken en onze vooroordelen[4]. Vooral als onze sociale omgeving dat stimuleert. Het is namelijk niet de biologie, maar de sociaal-culturele omgeving waarin we ons bevinden, die onze denkwijze grotendeels bepaalt[5].

Onze hersenen zijn geen hardware met een vaststaand programma. We zijn geen passieve toeschouwers in ons leven, maar hebben daar zelf grote invloed op. Door de interactie met onze omgeving herstructureren we steeds opnieuw onze hersenen. Door leren en bewust nadenken vormen we onze meningen en bepalen we hoe we willen leven. Of, zoals dr. Annelies Kleinherenbrink het zo mooi zegt: ‘De biologie is niet langer ons lot’[6].

Weet wat je denkt

Verandering is mogelijk, maar helaas niet eenvoudig. De vorming van stereotypen is een basaal psychologisch proces dat ons in staat stelt in een bepaalde sociale omgeving te functioneren zoals dat van ons verwacht wordt[7]. Daarom zullen we altijd stereotypen blijven vormen.

Daarnaast is het gebruik van stereotypen geen bewust proces. Deze manier van denken zet zich vast in ons onderbewuste en stuurt vandaaruit ons gedrag. Willen we ons gedrag veranderen, dan moeten we ons eerst bewust worden van onze denkwijze. Het goede nieuws is dat bewustwording van onze stereotiepe opvattingen wel tot een verandering in ons gedrag kan leiden als we dat willen[8].

Omdat de manier waarop we denken wordt gevormd door de sociale omgeving waarin we leven, is verandering van stereotypen niet alleen de verantwoordelijkheid van een individueel persoon. Hoe we denken over de wereld, mensen, gebeurtenissen en over onszelf wordt ons geleerd door mensen rondom ons. Zo nemen we denkwijzen over van onze ouders, familie, onderwijzers, enzovoort, inclusief hun beperkende overtuigingen.

Vraagtekens bij ‘waarheden’

Meestal worden deze overtuigingen onze eigen overtuigingen. We zien ze vaak bevestigd in ons sociale netwerk, in organisaties waar we werken, in boodschappen van de overheid en in de media. Daarom zijn we ervan overtuigd dat onze kijk op de wereld en onszelf de waarheid is. Willen we werken aan gendergelijkheid, diversiteit en inclusie, dan is de eerste stap om bij al deze ‘waarheden’ een vraagteken te zetten.

Daarvoor is een integrale aanpak nodig, waarbij mannen en vrouwen samen met organisaties en de maatschappij werken aan een oplossing. Alleen zo kunnen we hardnekkige stereotypen veranderen die ons tegenhouden om ons volle potentieel te ontwikkelen.

Verander het spel

De voorbije maand heb ik de laatste hand gelegd aan mijn boek Verander het spel. Hierin nodig ik vrouwen, mannen, leidinggevenden en beleidsmakers uit om hun eigen overtuigingen onder de loep te nemen. Waar gaan we als individu en collectief de mist in?

Het theoretische verhaal over hoe stereotypen zijn ontstaan en hoe ze in stand worden gehouden, illustreer ik met verhalen uit de praktijk van het echte leven. Ook reik ik oplossingen en tips aan voor het individu en organisaties. Toepassing hiervan helpt vrouwen (en mannen) de weg te vinden door het glazen labyrint om zo hun ambities waar te maken.

Het glazen labyrint, ja, en niet het glazen plafond. Die metafoor houdt namelijk onvoldoende rekening met de complexiteit en verscheidenheid aan uitdagingen waarmee vrouwen te maken kunnen krijgen tijdens hun loopbaan. De weg die ze moeten afleggen lijkt eerder op een labyrint, waarin ze steeds opnieuw tegen obstakels opbotsen. En al deze struikelblokken hebben iets gemeen: ze komen voort uit de geldende stereotypen en genderrollen.

Dit kan alleen samen

Ik ben het boek gaan schrijven omdat ik mogelijke oplossingen wilde aandragen voor deze blokkades, zowel op individueel niveau (vrouwen en mannen) als op het niveau van organisaties (management en HR) en maatschappij. Want een maatschappij waarin vrouwen en mannen gelijk worden behandeld is alleen mogelijk als individu, werkgever en maatschappij hun krachten bundelen. Tenslotte hebben we als collectief de mythes geschapen. Dit betekent dat we ze alleen als collectief kunnen veranderen.

Dit artikel is een ingekorte en licht bewerkte versie van de inleiding van Verander het spel.

Literatuur

Joel, D., Berman, Z., Tavor, I., Wexler, N., Gaber, O., Stein, Y., Shefi, N., Pool, J., Urchs, S., Margulies, D.S., Liem, F., Hänggi, J., Jäncke, L., & Assaf, Y. (2015). Sex beyond the genitalia: The human brain mosaic. PNAS, 112(50), 15468–15473. www.pnas.org/cgi/doi/10.1073/pnas.1509654112

Fine, C. (2017). Testosteron Rex. Het einde van de gendermythe. Lannoo

Eliot, L., Ahmed, A., Khan, H., & Patel, J. (2021). Dump the “dimorphism”: Comprehensive synthesis of human brain studies reveals few male-female differences beyond size. Neuroscience and Biobehavioral Reviews, 125,667-697. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2021.02.026

Eagly, A. H., & Wood, W. (2013). The nature-nurture debates: 25 years of challenges in understanding the psychology of gender. Perspectives on Psychological Science, 8(3), 340–357. https://doi.org/10.1177/1745691613484767

Eagly, A.H., Nater, C., Miller, D.I., Kaufman, M., & Sczesny, S. (2019). Gender Stereotypes Have Changed: A Cross-Temporal Meta-Analysis of U.S. Public Opinion Polls From 1946 to 2018. American Psychologist, 75(3). http://dx.doi.org/10.1037/amp0000494

Kleinherenbrink, A. (2014). Mapping plasticity: Sex/gender and the changing brain. Tijdschrift voor genderstudies, 17(4), 305-326. https://doi.org/10.5117/TVGN2014.4.KLEI

Wigboldus, D.H.J. (2006). Virtuele stereotypen. De Psycholoog, 41(9) ,442-448.

Brandenburg, D. (2016). Implicit attitudes and the social capacity for free will. Philosophical Psychology, 29(8), 1215-1228, https://doi.rog/10.1080/09515089.2016.1235263

Noten

[1] Joel et al., 2015; Fine, 2017; Eliot et al., 2021

[2] Eagly & Wood, 2013

[3] Het vermogen van hersenen om de chemische en fysieke eigenschappen te veranderen. Deze veranderingen komen tot stand in interactie met de omgeving en opgedane ervaringen. Brain Institute van KU Leuven

[4] Eagly et al., 2019

[5] Annelies Kleinherenbrink, 2014

[6]Oorspronkelijk luid het citaat: “Even if ‘we are our brains’,biology is no longer destiny”, p.306

[7] Wigboldus, 2006

[8] Brandenburg, 2016